THEODOSIUS OBELİSKİ

Sultan Ahmet Meydanındaki (Hippodrom) I. Theodosius Obeliski ya da bilinen adıyla Dikilitaş, Kırmızı Taş adıyla da anılmıştır.

Obelisk genel görünüm

Obelisk genel görünüm

Taş, Firavun 3. Thutmosis tarafından (M.Ö 15. yüzyıl) Karnak’taki Amon-Ra Tapınağı’nın girişine yerleştirilmiştir. Karnak antik çağda Heliopolis (Güneş Kenti) olarak da bilinirdi. II. Constantinus bu obeliski İstanbul’a getirmek üzere yerinden alarak İskenderiye kıyılarına getirtmiş ancak ani ölümü ile bu girişim yarım kalmıştır. (Ruhsal bir işaret olarak kabul edilen bu anıtın lanetinin II. Constantinus’u öldürdüğü günümüze ulaşan söylenceler arasındadır.)

İstanbul’u yeniden imar eden I. Theodosius spina üzerinde kaidesini hazırladığı bu taşı Hipodroma getirtir fakat yerine diktirtemeden o da ölür. Bu sefer bir süre Hipodromda yerde yatan taş, devrin İstanbul Valisi Proclus tarafından meydandaki yerine konur.

Yaklaşık 20 m. yükseklikteki Dikilitaş, mermer bir kaide üzerinde yükselir. Mermer kaide ve süslemeleri Doğu Roma yapısıdır; yekpare pembe granit ana beden, Mısır’da yontulmuş ve işlenmiştir. Obelisk kaidenin dört köşesine yerleştirilmiş kübik tunç ayaklar üzerine oturtulmuştur. Bu mermer kaide İmparator I. Theodosius’a ve Hipodrom’a ilişkin kabartmalarla bezelidir.

Kaide ve tek parça Afrika granitinden meydana gelen bu eser, üzerindeki hiyerogliflerden çok konumlandırıldığı alana taşıdığı enerji bakımından da her dönem önemli olmuştur.

Kuzey yüzündeki figürler: Üst bölümün ilk sırasında, I. Theodosius tahtında oturmaktadır. Yanında dört kişi vardır. Grubun iki tarafında üçer hizmetkâr beklemekte, arkalarında mızraklı dört asker durmaktadır. İkinci sırada on altı kişi görülür. Alt bölüm obeliskin dikilişini tasvir eder. İlk karede insanların taşı oturtma çabaları, ikincisinde de obelisk dik olarak gösterilir.

Obelisk kaide kuzey yüz

Obelisk kaide kuzey yüz

Obelisk kaide alt yüz

Obelisk kaide kuzey alt yüz

Batı yüzündeki figürler: Üst bölümün ilk sırasında I. Theodosius İmparatorluk Locası’ndaki (Kathisma) tahtında oturmaktadır. İmparatorun solunda İmparatoriçe Flaccilla, sağında da oğulları Arcadius ve Honorius görülür. Prenslerin sağında iki hizmetkâr, onların arkasında üç asker vardır. Flaccilla’nın solunda üç hizmetkâr, arkasındaysa dört asker bulunmaktadır. İkinci sırada İmparatora bağlılıklarını sunan on tutsağa ayrılmıştır; beşi sağa doğru, beşi de sola doğru diz çökmüştür. Alt bölüm, eski Grek harfleriyle yazılmış dört satırlık bir kitabeye ayrılmıştır.

Obelisk kaide batı yüzü

Obelisk kaide batı yüz

Obelisk kaide Yunanca yazıt

Obelisk kaide eski Grek harfleriyle olan yazıt

Güney yüzündeki figürler: Üst bölümde I. Theodosius, Flaccila, Arcadius ve Honorius tahta oturtmakta, İmparatorluk ailesini (İmparatorun sağında üç, İmparatoriçenin solunda dört asker olmak üzere) yedi muhafız korumaktadır. İki uçta kalkanlı birer asker durmaktadır. Tahta çıkan basamakların altında ve iki tarafında “toga” kuşanmış iki figür vardır; bu figürlerin iki yanında hizmetkârlar sıralanmıştır. Alt bölümde, üst üste iki resim görülür. Üst resimde, altı piyade, iki süvari ve dikilitaşlar bulunmaktadır. Alt resim (iki atlı arabalarla dört atlı arabaların yer aldığı) iki ayrı yarışı anlatır.

Obelisk kaide güney yüz

Obelisk kaide güney yüz

Obelisk kaide güney alt yüz

Obelisk kaide güney alt yüz

Doğu yüzündeki figürler: I. Theodosius, İmparatorluk Locasının terasında ayakta durmaktadır; elinde (yarışın şampiyonuna sunulmak üzere) defne dalından bir taç vardır. İmparatorun sağında ve solunda üçer hizmetkâr görülür. Grubu mızraklı bir asker korumaktadır. Terasın dışında ve sağda, beş hizmetkâr ve dört muhafız bulunmaktadır; solda, altı hizmetkâr ve üç muhafız durmaktadır. Arka planda, mızraklı askerler sırlanmıştır. Ödül törenini simgeleyen bu figür dizgesinin altına, seyircilerin başları iki sıra halinde işlenmiştir. Seyircileri altındaki kabartmalar, dansçılarla arp ve Pan flüt çalan müzisyenleri anlatır. Dansçıların tümü kadın, müzisyenler erkektir.

Obelisk kaide doğu yüz

Obelisk kaide doğu yüz

Kaidenin, doğu yüzündeki Latince kitabenin yedi harfinin zaman içinde kırıldığı dikkat çekmektedir.

Obelisk kaide Latince yazıt

Obelisk kaide Latince yazıt

DIFFICILIS QUONDAM DOMINIS PARERE SERENIS, JUSSUS, ET EXTINCTIS PALMAM PORTARE TYRANNIS: OMNIA THEODISIO CEDUNT SOBOLIQUE PEREUNI, TERDENIS SIC VICTUS EGO D**BUSQUE DIEBUS JUDICE SUB PROCLO S***** S ELATUS AD AURAS.

Kitabenin (mealen) çevirisi şöyledir:

“Acımasız ve soylu efendiler taşın doğumunu ve artık var olmayan tiranlara defne dalları sunulmasını buyurdular. Theodosius’a ve soyuna boyun eğmeyenler yok olmaya mahkûmdur. Günler sonra, Proclus tarafından yenildim ben.”

Obeliskin “acımasız ve soylu efendiler” in buyruğuyla “doğum”u ve Proclus eliyle “yenilmesi” , Mısır’dan alınıp Bizans’a dikilmesi olarak yorumlanabilir. “Tiranlar” , obeliski yaptıran Firavun 3. Thutmosis ve atalarına göndermedir. Latince yazıt, tüm insanları I. Theodosius’a ve soyuna mutlak itaate çağırır.

Dikilitaş’ın ana bedenin dört cephesini kaplayan dikey hiyereoglif yazılar, Tanrı Amon-Ra’ya ve 3. Thutmosis’e şiirsel övgüyle doludur:

Doğu yüzündeki yazıt: “Aşağı Mısır’la Yukarı Mısır’ın sahibi, güneş sülalesinden 3. Thutmosis, kudretli Horus’un desteğiyle tüm denizleri ve akarsuları egemenliği altına aldı ve bu anıtı hükümdarlığının 30. yılı anısına diktirdi.

Obelisk doğu yüz

Obelisk doğu yüz

Batı yüzündeki yazıt: “Hükümdar 3. Thutmosis, Tanrı Amon-Ra’ya bağlılığını sunar. Horus’un verdiği güç ve servetle Aşağı Mısır ve Yukarı Mısır taçları başında taşıyan Güneşin oğlu 3. Thutmosis, bu eseri babası Tanrı Amon-Ra adına yaptırdı.”

Obelisk batı yüz

Obelisk batı yüz

Kuzey yüzündeki yazıt: “Horus’un verdiği güçle ülkesinin sınırlarını Mezopotamya’ya kadar genişletmeye kararlı olan 3. Thutmosis, Tanrı Amon-Ra’ya bağlılığını sunar.”

Obelisk kuzey yüz

Obelisk kuzey yüz

Güney yüzündeki yazıt: “Tanrı Horus’un ihsanına mazhar olan Yukarı Mısır ve Aşağı Mısır Hükümdarı Güneşin Oğlu 3. Thutmosis, ordusuyla Mezopotamya’ya kadar gitti ve Akdeniz’de savaştı.”

Obelisk güney yüz

Obelisk güney yüz

Dikilitaş’ın bir benzeri 19. yüzyılda Mısır’dan Paris’e taşınarak Concorde Meydanı’na yerleştirilmiştir. Taşın 1830 yılında Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından Fransa Kralı Louis Philippe’e armağan edildiği ve Lüksor Tapınağı’ndaki yerinden sökülerek 1833 (ya da 1836) Fransa’ya getirildiği kaydedilir.

Paris'te bulunan Obelisk'in kardeşi

Paris’te bulunan Obelisk’in kardeşi

İstanbul Arkeoloji Müzesinin bahçesinde bir benzerinin görüldüğü,    I. Theodosius Obeliski’ne ait mermer kaidenin, nereden geldiği ve ne maksatla burada bulunduğu hakkında elimizde bir bilginin olmadığını belirterek araştırmacıların dikkatine sunarım.

İstanbul Arkeoloji Müzesi bahçesindeki obeliske ait kaidenin bir benzeri

İstanbul Arkeoloji Müzesi bahçesindeki obeliske ait kaidenin bir benzeri

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

16 − 10 =